چند سوال و جواب در مورد اخلاق(سری اول)

چند سوال و جواب در مورد اخلاق(سری اول)

1_چگونه عبادت کنیم تا از ریا به دور باسد؟

ابتدا به حقیقت ریا اشاره مى‏کنیم: ریا گرفته شده از رویت است و تعریف آن عبارت است از: طلب منزلت و مقام در قلب‏هاى مردم به وسیله عبادات و طاعات خداوند متعال. این گونه ریا حرام است و سبب باطل شدن عبادت مى‏شود. شخص ریاکار نزد مردم چنین نشان مى‏دهد که مخلص و مطیع واقعى خداوند است در صورتى که در حقیقت چنین نیست و باید توجه داشت: اولا، تحقق ریا مشروط به قصد ریاست. ثانیا، وابسته به داشتن غرضى از اغراض دنیوى نظیر کسب محبوبیت ثروت و ریاست مى‏باشد. در علاج و درمان ریا عالمان اخلاق به عواملى اشاره کرده‏اند: 1) ریشه ریا حب جاه و منزلت نزد مردم است و آن را باید ریشه‏کن کرد. 2) باید ضرر ریا را شناخت که چگونه قلب را تیره کرده و توفیق اصلاح نفس را مى‏گیرد و اعمال نیک انسان را نابود ساخته و تبدیل به آتش دوزخ مى‏نماید. 3) طلب جاه و مقام نزد خلق اظهار نیاز نزد نیازمندان است؛ چه آنان نیز همه محتاجانى در پیشگاه خدایند و منزلت نزد آنان اندک سودى ندارد. 4) توجه داشتن به نعمت‏هاى اخروى و مقامات معنوى. 5) عادت کردن به عبادت پنهانى. البته در ابتداى مبارزه سخت است ولى با مداومت و تمرین آسان خواهد شد. البته براى از بین بردن ریا لازم نیست انسان خود را در برابر مردم فردى گناهکار جلوه دهد. یا دست از اعمال صالح بردارد، بلکه این کار خود ناپسند و خلاف رضاى خداست. زیرا خداوند دوست دارد آبروى بنده مؤمنش نزد مردم حفظ گردد و اگر لغزشى دارد نزد آنان رسوا نگردد و با اعمال نیک سرمشق دیگران شود، ولى بنده باید رابطه خود را با پروردگار نیکو گرداند و در خفا از گناهان خویش توبه کند و عهد نماید که از معاصى دست خواهد کشید و در این کار هم از او مدد جوید. بنابراین شایسته نیست که انسان به خاطر ترس از ریا دست از انجام کارهاى نیک بکشد، زیرا این خود دامى شیطانى براى دورى از حسنات است. بنابراین بهتر است که در هر شرایطى انسان به انجام مستحبات بپردازد ولى در عین حال جانب اخلاص را پاس بدارد و از خداوند در این باره مدد جوید. براى آگاهى بیشتر ر.ک:چهل حدیث امام خمینى، بحث ریا.

2_حق النفس چیست و برای ادای آن چه باید کرد؟

حق‏النفس شامل وظائفى است که انسان نسبت به خویش دارد، و به تعبیر دیگرى حدود روابط انسان با دنیاى درون را مشخص مى کند. از زبان حضرت امام سجاد(ع) حق نفس این گونه بیان شده است: "و اما حقى که نفس تو بر تو دارد این است که نیروهاى خود را تنها در راه پیروى از روش خدایى به کارگیرى و در آخرین حد توانایید وجود خود را به کمال برسانى تا تنها مطیع خداوند باشد و نسبت به هر یک از اعضاى خودت که خدا آنها را وسیله کمال و پیشرفت تو قرار داده است، حق آنها را ادا کنى و از خداوند در این راه یارى بطلبى".

3_منظور از مراقبت در کلام عرفا چیست؟

مراقبت؛ یعنى، آن که آدمى نفس و عمل خویش را به حال خود رها نکند و همانند کودکى که باید از او مراقبت کرد از نفس و عمل خود مراقبت کند. هر شب اعمال خود را بسنجد، خود را بر کرده‏هاى ناپسند ملامت و توبیخ کند و سعى در رفع ناهنجارى‏ها و نقاط ضعف نماید و نقاط کمال را قوت بخشد.

 

4_آیا می توانم پدرم را برای کارهای اشتباه مواخذه کنم؟

در صورتى که مطمئن شدید پدرتان مرتکب اشتباه شده، با بیانى مستدل و احترام آمیز مى‏توانید ایشان را نسبت به خطاى خود واقف سازید، ولى مؤاخذه کردن درست نیست.

5-راه کنترل چشم و جلوگیری از گناه چیست؟

راى مبارزه با گناه و هواهاى نفسانى رعایت چند نکته لازم است: الف ) کوچک نشمردن هیچ گناهى هرچند به نظر صغیره باشد، ب ) عزم جدى و آهنین بر ترک معصیت و مراقبت جدى و دائمى نسبت به تمام افعال خود، ج ) شرط نمودن با خدا مبنى بر ترک معصیت و هم‏چنین از او استعانت جستن، د ) هر گاه فکر گناه و وسوسه آن به ذهن آمد بلافاصله آن را از لوح ذهن خارج کردن و توجه خود رابه خدا و امور شریفه مشغول داشتن. جدیت و موفقیت در این امر پیروزى بزرگى است و در واقع دفع دشمن شیطان نفس از همان خاکریز اول است. قرآن مجید در وصف پارسایان مى‏فرماید: إِنَّ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ اَلشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ‏؛ پرهیزگاران چون گرفتار وسوسه شیطان شوند هماندم متذکر (یاد خدا) شده وبصیرت یابند"، (اعراف، آیه 201)، ه ) مطالعه و تفکر پیرامون عواقب سوء و وخیم گناه. در این رابطه مطالعه کتب پیرامون معاد بسیار نافع و لازم است، و ) خود را همواره در محضر حق تعالى دانستن و او را به یقین در همه حال مراقب و بیناى به افعال خود نگریستن، ز ) توجه به چهره کریه و زشت واقعى سیئات، ح ) براى ترک معاصى لازم است دربسیارى از موارد انسان از مکروهات و چه بسا از برخى مباحات نیز چشم پوشد تا او را به انجام زشتى‏ها نزدیک نسازند، ط ) در حد ممکن دورى جستن از مکان ها و شرایطى که آدمى را به گناه ترغیب مى‏نماید، ى ) تقویت اراده، ک ) محاسبه نفس همه روزه و در صورت رخداد خطا خود را محاکمه و توبیخ نمودن و بلافاصله استغفار کردن، ل ) مطالعه پیرامون زندگى پارسایان و زاهدان و مطالعه کتب اخلاقى و... . اما درباب کنترل چشم: اگر نگاه شما به صورت خیره و عمدى نیست و در اثر برخوردهاى اجتماعى ایجاد مى‏شود به آن حساس نباشید. اما اگر به صورتى درآمده که گناه تلقى مى‏شود براى درمان آن باید مراحلى را طى کنید. در مرحله اول به برنامه زیر به دقت عمل کنید و در عدم تخلف از آن کاملا سختگیر باشید: 1- هر روز صبح بعد از نماز با خداى خود شرط کنید که هرگز نگاه عمدى به نامحرم نکنید و هم از او در این مسیر استعانت جویید. 2- در طول روز کاملا مراقب خود باشید و هرگاه نفس شما را وسوسه کرد بلافاصله با آن برخورد نموده و جلوى تخلفش را بگیرید. 3- شب بعد از نماز چند دقیقه کنش‏هاى روزانه خود را محاسبه کنید و در جدولى موارد تخلف یا اطاعت خود را یادداشت نمایید. 4- نسبت به موارد عدم تخلف خداى را سپاس گزارید و در موارد تخلف استغفار و خود را تنبیه و سرزنش کنید و تصمیم جدى ترى براى مجاهده با نفس درروز بعد بگیرید. این برنامه راتا مدتى ادامه داده و نتیجه را براى ما گزارش نمایید. 5- نمازهاى خود را کاملا با توجه و حضور قلب و دقت کامل بخوانید. زیرا نماز بزرگ‏ترین عامل بازدارنده از کژى‏هاست و میزان قبولى نماز هر کس متناسب با قوت بازدارندگى آن از فحشاست. بنابراین هر قدر نماز بهتر باشد دیگر اعمال نیز بهتر خواهند بود و هر اندازه نماز از حقیقت اصلى‏اش دور گردد دیگر کنش‏ها نیز به ناهنجارى خواهند گرایید. از خداوند متعال توفیقات روز افزون شما را در جهت آرمان‏هاى مقدس الهى و اسلامى مسألت داریم.

6_راه جلوگیری از نگاه به نامحرم چیست؟

نگاه کردن به زنان نامحرم در غیر صورت و دست‏ها از مچ تا سر انگشتان حرام است و در صورت و دست‏ها نیز اگر به قصد لذت باشد، حرام است. حال اگر بعد از نگاه یقین به خروج منى نداشته باشید غسل واجب نمى‏شود. گفتنى است که نگاه به نامحرم از گناهان بزرگ مى‏باشد. در حدیثى آمده است: یک نگاه به نامحرم تیر مسمومى است از تیرهاى شیطان و چه بسا ممکن است همین یک نگاه انسان را به گناهان بدترى مثل عمل منافى با عفت بکشاند و به جایى برسد که پشیمانى سودى ندارد. باید توجه داشته باشید همان گونه که راضى نیستید کسى به خواهر و مادر شما نگاه کند، به یقین مردم نیز چنین هستند و اگر انسان خواهر و مادر مردم را مثل خواهر و مادر خودش بداند، هرگز نگاه بد به آنها نخواهد کرد.

7_آثار بی احترامی به والدین را بیان کنید؟

آثارى چون: نماز و روزه‏اش پذیرفته نیست؛ گرفتار آتش دوزخ مى‏گردد؛ بوى بهشت به مشامش نمى‏رسد؛ تنگى رزق و متقابلاً فرزند او هم نسبت به او بدرفتار خواهد شد.

8_راهای تقویت اراده و دوری از چشم چرانی چیست؟

از حسن اعتماد شما به این اداره سپاسگزاریم و از این که توانسته‏اید بر نفس اماره خود غلبه کنید خرسندیم و از این که نفس لوامه شما بیدار است و مانع غرق شدن در گناهان مى‏شود، شکرگزار خداوند باشید و از این که در پى رسیدن به نفس مطمئنه هستید و آرزوى دسترسى به کمالات معنوى را دارید جاى خرسندى بیشترى دارد. ولى همان طور که خود شما نیز مى‏دانید، طى کردن این مسیر سخت و طاقت‏فرسا نیاز به یک برنامه عملى و مناسب و یک اراده قوى دارد. انسان نمى‏تواند به طور دفعى و بدون تلاش و پشتکار مستمر به کمترین موفقیت در هر زمینه‏اى دست یابد. بلکه هر حرکتى و کسب هر درجه و مقامى در پرتو حرکت تدریجى و تحمل رنج و مشقت‏هاى زیاد، تحقق مى‏یابد. چه بسا افراد زیادى دچار مشکل چشم‏چرانى هستند و متأسفانه به آن توجهى نمى‏کنند و چه بسا آن را مشکل و خلاف تلقى نمى‏کنند ولى خوشبختانه شما ضمن آگاهى و شناخت از سوء بودن آن، در صدد حل آن هستید. در این باره ابتدا نکاتى را یادآور مى‏شویم و در پایان راه‏کار عملى مناسبى جهت تقویت اراده به عرضتان مى‏رسانیم، زیرا حل این مشکل در گروه تقویت اراده است.

اما نکات ضرورى عبارتند از: 1- سعى کنید در مکان‏ها و زمان‏هایى که احتمال وقوع چشم‏چرانى بیشتر است حاضر نشوید. 2- در صورت مواجهه و لزوم تکلم و گفت‏وگو با جنس مخالف، سعى کنید به حداقل سخن و مواجهه اکتفا کنید. 3- سعى کنید با مطالعه و پیدا کردن شناخت بیشتر در این زمینه، ضررها، خطرات و آثار سوء چشم‏چرانى را در ذهن خود مجسم کنید. 4- به تدریج خود را به سحرخیزى و نماز شب مقید کنید. 5- این نکته را سعى کنید به ذهن خود بسپارید و آن را در مواقعى که با چشم‏چرانى روبرو مى‏شوید، به یاد آورید که: "دوست ندارم دیگرى به ناموس من، خواهر، مادر و همسرم نگاه کنند و مورد چشم‏چرانى دیگران واقع شوند، بنابراین دوست نداشته باشم به ناموس دیگرى نگاه کنم و چشم‏چرانى کنم". جهت تقویت اراده و کنترل نگاه‏هاى غیرمشروع توصیه‏هاى زیر را رعایت نمایید: الف) تلقین به خود به این گونه که هر روز صبح این جمله را چندین بار به زبان آورید و به خودتان تلقین کنید: "من به خوبى قادر هستم این عادت بد را از خود دور کنم". ب ) هر روز صبح بعد از نماز با خداى خود شرط کنید که هرگز نگاه عمدى به نامحرم نکنید و براى این کار از خداوند استعانت جویید. ج ) در طول روز کاملاً مراقب خود باشید و هرگاه دچار وسوسه شدید با به خاطر آوردن شرط و عهد خود در ابتداى روز، با آن مخالفت کنید. د ) شب قبل از استراحت و خواب، تعداد ارتکاب این عمل را محاسبه کنید ودر یک جدول، موارد تخلف و عدم تخلف را یادداشت نمایید. ه ) نسبت به موارد عدم تخلف خداى را شکر کنید و در موارد تخلف خود را تنبیه و سرزنش کنید (مثلاً خود را تنبیه مالى کنید و صدقه بدهید و یا روزه‏اى بگیرید و یا هر نوع تنبیه دیگرى را بر خود الزام کنید). ضمناً مى‏توانید در طى یک برنامه‏اى درازمدت با خود شرط کنید تعداد این خلاف را هر روز یک مورد کاهش دهید تا تعداد موارد در روز به صفر برسد. مثلاً اگر هم‏اکنون روزى 20 بار مرتکب این خلاف مى‏شوید، روز دوم به 19 بار، روز سوم به 18 بار و یا شبیه این برنامه، به تدریج تعداد موارد خلاف را کم کنید، لیکن در اجراى برنامه کاملاً قاطع و جدى باشید و هرگز از آن تخطى نکنید. هم‏چنین جدیت در اجراى برنامه زیر پشتیبانى نیرومندى در رسیدن به مطلوب است: 1) داشتن مطالعاتى پیوسته پیرامون معاد و آثار و عواقب وخیم و دهشت‏زاى معاصى. در این صورت حب گناه تدریجا اندک مى‏شود، و به فرض چنین نشود، خوف عذاب الهى مانع انجام گناه مى‏گردد. 2) اشتغال نفس به عبادات مانند نماز شب، روزه، دعاها و... 3) حضور قلب در نماز و توجه به این که با چه کسى سخن مى‏گوییم و چه مى‏گوییم و در چه جایگاهى هستیم. یعنى، خود را بنده‏اى ذلیل در پیشگاه رب‏الارباب دیدن و در قیام نماز چنان باشیم که گویى قیام قیامت است. راهى که صد درصد گناه نکردن در تمام زندگى را تضمین کند براى افراد عادى بشر چیز سهلى نیست؛ زیرا انسان موجودى مختار و داراى تمایلات گوناگون است. بلى با عزمى آهنین و مبارزه‏اى دائمى با نفس تدریجا مى‏توان به چنین جایگاه رفیعى دست یافت. موارد زیر در این زمینه بسیار سودمند است، ولى هیچ یک را تضمین قطعى نمى‏توان به حساب آورد. بلکه تضمین نهایى، در نفس و عزم راسخ خود انسان است: 3) ارتباط پیوسته و قلبى با خداوند، خواندن قرآن، دعاها، نماز شب و ... ولیکن با توجه و حال. 4) داشتن حالت انابه، خضوع، و تضرع دائمى، توبه و استغفار. 5) دورى از عواملى که انسان را به گناه متمایل مى‏سازد؛ مانند محیط هاى آلوده به گناه. 7) نشست و برخاست با انسان‏هاى مؤمن و خداترس واقعى.

9_چگونه می توانیم به درجات ملکوتی برسیم؟

از راه تهذیب نفس مى‏توان به این درجه راه یافت؛ که اولین قدم آن ترک گناه و انجام واجبات الهى است و بعد انجام مستحبات و ترک مکروهات است.

10_خصلت عصبانیت را چگونه درمان کنیم؟

عصبانیت سریع و پریشانى فکر مى‏تواند عوامل گوناگونى داشته باشد از جمله: 1- حسادت، 2- کم‏حوصلگى و کم‏ظرفیتى، 3- ضعف و ناتوانى مزاج، 4- عدم اعتماد به نفس و خودکم‏بینى، 5- حساسیت‏هاى افراطى، 6- منفى‏بافى و سوءظن به دیگران، 7- همانندسازى و تقلید از والدین، همسالان و همکالسان و... اما دلیل آن هر چه که باشد، با راه‏کارهایى که ارائه مى‏شود، تا حدود زیادى مى‏توان از آن پیشگیرى نمود: 1- براى اوقات شبانه‏روزى خود برنامه‏ریزى کنید و هر کارى را درموقع خودش انجام دهید. 2- ممکن است گاهى عوامل خارجى و محیطى که در کنترل شما نیست، بعضى از برنامه‏هاى شما را به هم بزند؛ شما باید در برنامه خود چنین اتفاقاتى را نیز پیش‏بینى کنید و از قبل خودتان را براى رفتارى مناسب آماده کنید. 3- هنگامى که عصبانى مى‏شوید، در خودتان یک تغییر حالت فیزیک ایجاد کنید؛ مثلاً مقدارى قدم بزنید و سعى کنید در آن لحظات تصمیم نگیرید و اگر آب در دسترس شماست، مقدارى آب خنک میل کنید و دست و صورت خود را با آن شستشو دهید. 4- اگر امکان دارد، هنگام عصبانیت یا بى‏حوصلگى و کسالت، یک دوش آب ولرم بگیرید. 5- چند لحظه دراز بکشید و چشمان خود را ببندید و همه ماهیچه‏هاى خود را شل کنید تا آرامش عضلانى پیدا کنید و فکر خود را از آنچه موجب عصبانیت شما شده است منصرف کنید و به عضلات بدن خود تمرکز یابید. 6- به خودتان تلقین کنید که اتفاق خاصى نیفتاده است؛ مثلاً اگر کلاس تعطیل شده بشود، اشکالى ندارد. مگر آسمان به زمین آمده؟ بقیه در چنین مواردى چه مى‏کنند؟ آیا همه عزا مى‏گیرند؟ هر کسى به کارى مشغول مى‏شود و اعتنایى به این گونه موارد نمى‏کند. 7- همیشه فضاى ذهنى و روانى خود را براى شنیدن و دریافت رفتارهاى نابجا و خلاف انتظار آماده سازید وبه این معنا که همیشه این انتظار را داشته باشید تا دیگران با شما به بدترین شکل برخورد داشته باشند و خود را براى تحمل آن آماده کنید. 8- اگر برخى موارد سریع سخن گفتید و عجولانه تصمیم گرفتید و رفتار نابجا از شما سرزد سریع خود را سرزنش و حتى در لفظ اظهار پشیمانى نمایید و وعده‏ها و قولى که با خود داشتید را در ذهن خویش حاضر سازید. 9- از خود ارزندگیهاى نابجا و شخصیت قائل شدن بیش از اندازه براى خود اجتناب ورزید و تنها هنجارها را رعایت کنید و لذا به سراغ رفتارهاى متواضعانه همانند تقدم در سلام، همنشینى مناسب با افراد پایین‏تر، ابراز اردت به کوچکترها، مصافحه و احوالپرسى با دیگران به خصوص طبقه پایین‏تر، تفریح و صحبت با دیگران اقدام کنید. 10- ذکر "لا حول و لا قوة الا بالله" را زیاد بر زبان جارى سازید و سوره والعصر را زیاد بخوانید و تکرار اذکار:

استغفرالله ربى و اتوب الیه‏ و

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم‏. 11- به هنگام احساس عصبانیت، سریع تغییر وضعیت و موقعیت دهید و از آن محیط دور شوید مثلاً اگر در منزل این حادثه رخ داد لباس پوشیده و منزل را ترک کنید. 12- در هنگام عصبانیت اگر ایستاده‏اید بنشینید و اگر نشسته هستید بخوابید. 13- وقتى که با امور عصبانیت آفرین مواجه هستید براى مدتى (حدود 10تا 15 دقیقه) راه دریافتهاى حسى خود را سد سازید مثلاً جلوى گوش خود را بگیرید و چشمان خود را ببندید و سر خود را پایین اندازید تا دریافت‏هاى عصبانیت را تحت کنترل شما در آیند و موجب تحریک بیشتر شما نشوند. 14- اگر رفتار و یا صفتى که در شخصى هست موجب عصبانیت شما شده است آن رفتار را شوخى تلقى کرده و به شکلى خود را از تیررس آنها دور در نظر بگیرید یعنى به گونه‏اى از مخاطب در نظر گرفتن خویش در برابر رفتارهاى دیگران پرهیز کنید مثلاً از مشاهده کسى که فحش مى‏دهد با خود بگویید مخاطب او من نیستم و در این هنگام از صحنه دور شده و راه دریافت‏هاى حسى را سد سازید تا بیشتر مورد هجوم قرار نگیرید. 15- براى توجیه رفتارهاى خلاف انتظارى که از دیگران سر مى‏زند توجیه مناسب داشته باشید و آنها را مقصر تلقى نکنید تا موجب شود به خود اجازه عکس العمل بدهید مثلاً بگویید خودم از این فرد بدتر رفتار مى‏کنم او اشتباه گرفته مقصر نیست اشتباه من باعث رفتار نامناسب او شده است. 16- به نظرات و عقاید دیگران احترام قائل شوید و به دیده احترام به آنها بنگرید و حتى محترمانه با آنها رفتار کنید. 17- به منظور تقویت اراده و حفظ سعه صدر از تفریحاتى همانند صحرانوردى، کوهنوردى، شنا، اسب سوارى، پیاده روى در صبح زود بهره گیرید. 18- در برخى کارهاى مهم با مشورت خواستن از دیگران تصمیمات خود را استحکام بخشید و از اقدامات عجولانه و خام بپرهیزید. 19- بیشتر با افراد حلیم صبور و غیر عصبى معاشرت کنید و از دوستى و حرف‏شنوى افراد تند مزاج پرهیز کنید. 20- همیشه خودتان و رفتارتان را درست و صحیح تلقى نکنید و احتمال خطا در کارهاى خود را بدهید. 21- سعى کنید به عنوان تمرین گاهگاهى با افرادى که سلیقه آنها را نمى‏پسندید برخورد کوتاه مدت داشته باشید و با صاحبان دیگر انتظار مراوده کوتاه مدت داشته باشید. 22- موارد فوق را در برنامه‏اى منظم با درج موارد آن در یک جدول و نمره دادن به عملکرد خود و رعایت این امور سعى در تقلیل موارد تخلف داشته و همت خود به افزایش صبر و تحصیل سعه صدر معطوف بدارید.

 

/ 0 نظر / 17 بازدید